Avukat Ali DENİZ | Aile Hukuku – Boşanma Avukatı | Gaziantep
Psikolojik Şiddet Boşanma Sebebi midir? Kısa Hukuki Cevap
Evet. Eşlerden birinin diğerine sürekli hakaret etmesi, aşağılaması, tehditte bulunması, başkalarıyla kıyaslaması, aşırı kıskançlık göstermesi, sosyal hayatını kısıtlaması veya sistematik psikolojik baskı uygulaması, Türk Medeni Kanunu’nun 166/1. maddesi kapsamında boşanma sebebi oluşturur. Psikolojik şiddetin boşanma sebebi olabilmesi için mutlaka fiziksel şiddetin de bulunması gerekmez. Yargıtay, duygusal şiddet oluşturan davranışları boşanmada kusur olarak kabul etmektedir. Ancak her anlaşmazlık veya kırıcı söz kendiliğinden boşanma sebebi değildir. Davranışın niteliği, ağırlığı, gerçekleşme koşulları ve evlilik birliğine etkisi birlikte değerlendirilmelidir.
Evliliklerde şiddet denildiğinde çoğu kişinin aklına ilk olarak fiziksel şiddet, yani eşlerden birinin diğerini dövmesi, yaralaması, tartaklaması veya fiziksel bütünlüğüne zarar vermesi gelir. Oysa evlilik birliğinde yaşanan şiddet kabul edilen eylemler yalnızca fiziksel davranışlardan ibaret değildir. Bazen söylenen bir söz, bazen sürekli aşağılanmak, bazen de kişinin ailesinden ve sosyal çevresinden uzaklaştırılması, fiziksel şiddet kadar yıpratıcı sonuçlar doğurabilir.
Üstelik bu davranışların bir kısmı dışarıdan bakıldığında sıradan bir aile tartışması olarak görülebilir. Ancak aynı davranışların sürekli tekrarlanması, eşlerden birinin diğerinin kişiliğini, özgürlüğünü ve saygınlığını hedef alması, evlilik birliğinin devamını çekilmez hâle getirebilir.
Peki, eşiniz size fiziksel şiddet uygulamıyor ancak sürekli hakaret ediyor, aşağılıyor, küçümsüyor, tehdit ediyor veya ailenizle görüşmenizi engelliyorsa boşanma davası açabilir misiniz?
Eşinizin sizi sevmediğini söylemesi, başkalarıyla kıyaslaması, uzun süre ilgisiz davranması veya ailesinin size yönelik aşağılayıcı davranışlarına sessiz kalması boşanma sebebi olabilir mi?
Dahası, fiziksel şiddetin bulunmadığı bir evlilikte yaşadığınız psikolojik şiddeti mahkemede nasıl ispatlayabilirsiniz?
Bu yazımızda psikolojik ve duygusal şiddetin hangi davranışları kapsadığını, Türk Medeni Kanunu’na göre boşanma sebebi oluşturup oluşturmadığını, Yargıtay’ın bu konudaki yaklaşımını ve psikolojik şiddete maruz kalan eşin hukuki haklarını ayrıntılı şekilde ele alacağız.
1. Psikolojik Şiddet Nedir? Duygusal Şiddet Ne Anlama Gelir?
Öncelikle önemli bir hususu açıklayalım: Toplumdaki yaygın düşüncenin aksine bir davranışın şiddet olarak değerlendirilebilmesi için mutlaka fiziksel bir müdahale içermesi gerekmez.
Psikolojik şiddet; kişinin ruhsal bütünlüğünü, özgüvenini, onurunu, saygınlığını veya karar verme özgürlüğünü zedeleyen, korku, baskı, değersizlik ya da çaresizlik hissetmesine yol açabilen söz ve davranışları ifade eder.
Örneğin eşinizin sürekli olarak size:
– “Sen hiçbir işe yaramazsın.”
– “Senden eş olmaz.”
– “Benim ailemin yanında senin hiçbir değerin yok.”
– “Seni kimse istemez.”
– “Ben izin vermeden ailene gidemezsin.”
– “Seni boşarsam süründürürüm.”
şeklinde sözler söylemesi, olayın bütününe göre psikolojik şiddet niteliğinde değerlendirilebilir.
Ancak psikolojik şiddet yalnızca sözlerden ibaret değildir.
Sürekli olarak eşini kontrol etmek, sosyal ilişkilerini engellemek, ailesiyle görüşmesine izin vermemek, başkalarının yanında küçük düşürmek, kendisini değersiz hissettirecek davranışlarda bulunmak veya tehdit yoluyla hareketlerini kısıtlamak da psikolojik şiddetin farklı görünümleridir.
Psikolojik şiddet ile duygusal şiddet aynı şey midir?
Günlük kullanımda psikolojik şiddet ile duygusal şiddet çoğu zaman aynı anlamda kullanılmaktadır. Her iki kavram da kişinin ruhsal ve duygusal bütünlüğüne zarar verebilen davranışları anlatır.
Hukuki açıdan önemli olan, davranışın hangi isimle adlandırıldığından çok, somut olarak ne yapıldığı, davranışın hangi koşullarda gerçekleştiği ve evlilik birliğine nasıl etki ettiğidir.
Örneğin bir eşin diğerine sürekli bağırması, onu aşağılaması ve sosyal yaşamını kontrol etmesi farklı davranışlar olsa da bunların tamamı psikolojik şiddet kapsamında değerlendirilebilir.
2. Türk Medeni Kanunu’na Göre Psikolojik Şiddet Boşanma Sebebi midir?
Evet. Psikolojik şiddet, somut olayın koşullarına göre evlilik birliğinin temelinden sarsılmasına neden olabilir ve boşanma sebebi oluşturabilir.
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu‘nun 166. maddesinin birinci fıkrasında şu düzenlemeye yer verilmiştir:
“Evlilik birliği, ortak hayatı sürdürmeleri kendilerinden beklenmeyecek derecede temelinden sarsılmış olursa, eşlerden her biri boşanma davası açabilir.”
Dikkat ederseniz kanun, evlilik birliğinin temelinden sarsılmasına neden olabilecek davranışları tek tek saymamıştır.
Yani kanunda “eşine hakaret etmek”, “eşini aşağılamak”, “ailesiyle görüştürmemek” veya “aşırı kıskançlık göstermek” şeklinde ayrı ayrı boşanma sebepleri düzenlenmemiştir.
Bunun nedeni, evliliklerde yaşanabilecek uyuşmazlıkların önceden belirlenmesi, bilinmesi ve kanuni düzenleme olarak sınırlı sayıda belirlenmesinin mümkün olmamasıdır.
İşte bu noktada Yargıtay kararları, bir başka deyişle Yargıtay içtihatları önem kazanmaktadır.
Yargıtay, önüne gelen boşanma davalarında eşlerin hangi davranışlarının kusurlu kabul edilebileceğini ve hangi olayların evlilik birliğini temelinden sarsabilecek nitelikte olduğunu somut olaylar üzerinden değerlendirmektedir.
Evlilikte yalnızca sadakat değil, karşılıklı yardım ve dayanışma da önemlidir.
Türk Medeni Kanunu’nun 185. maddesine göre eşler, evlilik birliğinin mutluluğunu birlikte sağlamak, çocukların bakımına ve eğitimine beraberce özen göstermek, birlikte yaşamak, birbirlerine sadık kalmak ve yardımcı olmakla yükümlüdür.
Bu yükümlülükler yalnızca ekonomik ihtiyaçların karşılanmasından ibaret değildir.
Evlilikte eşlerin birbirlerinin kişilik haklarına, bireysel özgürlüklerine ve insan onuruna saygı göstermeleri de gerekir.
Bu nedenle eşlerden birinin diğerine sürekli psikolojik baskı uygulaması, evlilik birliğinden doğan yükümlülüklere aykırılık oluşturabilir.
Burada unutulmaması gereken husus şudur: Her tartışma, her kırıcı söz veya her fikir ayrılığı kendiliğinden boşanma kararı verilmesini gerektirmez. Davranışların niteliği, ağırlığı, sürekliliği ve evlilik üzerindeki etkisi birlikte değerlendirilir.
3. Hangi Davranışlar Psikolojik Şiddet Nedeniyle Boşanma Sebebi Olabilir?
Uygulamada psikolojik şiddet çok farklı biçimlerde karşımıza çıkmaktadır. Gönderdiğimiz örneklerden birinin sizin evliliğinizde yaşanmış olması, tek başına davanızın mutlaka kabul edileceği anlamına gelmez. Üstelik Psikolojik şiddet teşkil eden eylemler sadece aşağıda sayılanlardan ibaret de değildir. Somut olayın özelliklerine göre aşağıda örnekler arasında yer almayan bir çok eylem ve davranış da psikolojik şiddet teşkil edebilecektir. Dilerseniz örneklere geçelim.
A. Eşin sürekli hakaret etmesi ve aşağılaması
Eşlerin birbirlerine karşı saygılı davranması, sağlıklı bir evlilik ilişkisinin temel unsurlarındandır.
Eşlerden birinin diğerine sürekli hakaret etmesi, küfür etmesi, fiziksel özellikleriyle alay etmesi veya başkalarının yanında küçük düşürücü sözler söylemesi psikolojik şiddet niteliğinde olabilir.
Örneğin eşinizin kilonuzla, boyunuzla, mesleğinizle, eğitiminizle veya ekonomik durumunuzla sürekli alay ettiğini düşünelim.
Bu davranış yalnızca sizi üzmekle kalmayıp kişilik haklarınızı, özgüveninizi zedeleyebilir ve evlilik birliğinin temelinden sarsılmasına neden olabilir.
Yargıtay kararlarında eşe yönelik küçültücü ve aşağılayıcı ifadeler, boşanmaya sebep olan olaylarda kusur değerlendirmesine konu edilmektedir.
Burada önemli olan yalnızca kullanılan kelimeler değildir. Sözlerin hangi ortamda söylendiği, tekrarlanıp tekrarlanmadığı ve diğer eş üzerindeki etkisi de değerlendirilmelidir.
B. Eşi ailesiyle, arkadaşlarıyla veya yakınlarıyla görüştürmemek
Evlendikten sonra eşinizin anne ve babanızla, kardeşlerinizle veya arkadaşlarınızla görüşmenizi engellediğini düşünelim.
Telefon görüşmelerinizi kontrol ediyor, ailenizi ziyaret etmenize izin vermiyor veya yakınlarınızla görüşmeniz hâlinde sizi tehdit ediyor olabilir.
Böyle bir durumda yalnızca aile ilişkileriniz değil, kişisel özgürlüğünüz de kısıtlanmaktadır.
Evlilik, eşlerden birine diğerinin sosyal ilişkilerini tamamen kontrol etme hakkı vermez.
Eşin ailesiyle görüşmesini haklı bir neden olmaksızın engellemek veya kişiyi sosyal çevresinden soyutlamak, Yargıtay uygulamasında kusurlu davranış olarak değerlendirilebilmektedir.
C. Aşırı kıskançlık ve sürekli kontrol altında tutmak
Kıskançlık her evlilikte aynı şekilde ortaya çıkmaz. Ancak kıskançlık, eşin hareketlerini sürekli denetleme ve özgürlüğünü kısıtlama aracına dönüşmüşse hukuki açıdan önem kazanır.
Örneğin eşinizin:
– Gün içerisinde sürekli nerede olduğunuzu sorgulaması,
– İş arkadaşlarınızla konuşmanızı engellemeye çalışması,
– Telefonunuzu ve sosyal medya hesaplarınızı denetlemek istemesi,
– Tek başınıza dışarı çıkmanızı yasaklaması,
– Her davranışınızı sadakatsizlik şüphesiyle yorumlaması
psikolojik baskı oluşturabilir.
Özellikle asılsız sadakatsizlik suçlamalarıyla birlikte gerçekleşen aşırı kıskançlık, evlilik birliğini temelinden sarsabilecek davranışlardandır.
Ancak eşlerin birbirlerine duyduğu güvenin azalması ile diğer eşin kişilik haklarını ihlal eden sistematik kontrol davranışlarını birbirinden ayırmak gerekir.
D. Eşini sürekli küçümsemek ve başkalarıyla kıyaslamak
Eşinizin sürekli olarak sizi başka kadınlarla veya erkeklerle kıyasladığını düşünelim.
“Başkalarının eşleri senden daha güzel”, “Senin kazandığın parayla aile mi geçindirilir?” veya “Eski eşim senden daha iyiydi” gibi ifadeler, söylendiği koşullara göre aşağılayıcı davranış niteliğinde olabilir.
Yargıtay kararlarında eşin başkalarıyla küçük düşürücü şekilde kıyaslanması da kusurlu davranışlar arasında değerlendirilmektedir.
Burada önemli olan sıradan bir karşılaştırma yapılması değil, karşılaştırmanın diğer eşin saygınlığını zedeleyen, onu değersizleştiren veya aşağılayan bir davranış hâline gelmesidir.
E. Eşe sürekli ilgisiz davranmak ve evlilikten doğan sorumlulukları ihmal etmek
Eşinizin sizinle hiç ilgilenmediğini, hastalandığınızda yanınızda bulunmadığını, çocuğunuzun bakımını tamamen size bıraktığını veya uzun süre boyunca aile hayatından uzak durduğunu düşünelim.
Bunların her biri kendi koşulları içerisinde değerlendirilmelidir.
Örneğin iş yoğunluğu nedeniyle belirli dönemlerde aileye yeterince zaman ayıramamak ile eşin ve çocukların ihtiyaçlarını sürekli ve bilinçli şekilde ihmal etmek aynı şey değildir.
Eşin hastalığıyla ilgilenmemek, doğum sırasında yanında bulunmamak, çocuğun ihtiyaçlarını ihmal etmek ve ortak yaşamın gereklerini yerine getirmekten kaçınmak Yargıtay kararlarında boşanmaya sebep olan kusurlu davranışlar arasında ele alınmıştır.
F. Eşi tehdit etmek, korkutmak veya baskı altında tutmak
Psikolojik şiddetin en ağır görünümlerinden biri de tehdittir.
Eşlerden birinin diğerine sürekli zarar vereceğini söylemesi, çocuklarını göstermemekle tehdit etmesi, ailesine zarar vereceğini belirtmesi veya ayrılmak istemesi hâlinde ağır sonuçlarla karşılaşacağını söylemesi psikolojik şiddet oluşturabilir.
Özellikle tehditlerin süreklilik göstermesi veya kişinin günlük yaşamını korku içerisinde sürdürmesine neden olması, olayın ağırlığını artıran önemli unsurlardandır.
Böyle durumlarda yalnızca boşanma davası değil, 6284 sayılı Kanun kapsamındaki koruyucu ve önleyici tedbirler de gündeme gelebilir.
G. Eşini evden kovmak, eve almamak veya kilidi değiştirmek
Eşlerin ortak konut üzerinde birbirlerine karşı yükümlülükleri bulunmaktadır.
Eşlerden birinin haklı bir gerekçe bulunmaksızın diğerini evden kovması, eşyalarını kapıya bırakması, evin kilidini değiştirerek eve girmesini engellemesi veya zorla ailesinin yanına göndermesi de kusurlu davranış olarak değerlendirilebilir.
Ancak burada önemli bir istisnayı belirtelim.
Şiddet veya ciddi tehlikeden korunmak amacıyla yapılan davranışlar ile eşini cezalandırmak ve ortak konuttan uzaklaştırmak amacıyla yapılan davranışlar birbirinden farklıdır.
Örneğin can güvenliğini korumaya yönelik haklı bir önlem, sırf eşin eve girmesini engellediği gerekçesiyle otomatik olarak kusur sayılamaz.
H. Eşin ailesinin psikolojik şiddetine sessiz kalmak
Evliliklerde yaşanan uyuşmazlıkların bir kısmı eşlerin kendi davranışlarından değil, aile büyüklerinin evliliğe müdahalelerinden kaynaklanmaktadır.
Örneğin kayınvalidenizin sizi sürekli aşağıladığını, hakaret ettiğini veya evlilik hayatınıza müdahale ettiğini düşünelim.
Böyle bir durumda eşinizin bu müdahaleler karşısındaki tutumu da önemlidir.
Eşin, yakınlarının diğer eşe yönelik haksız ve aşağılayıcı davranışlarına sürekli sessiz kalması, evlilik birliğinin korunmasına ilişkin yükümlülükleri bakımından kusur değerlendirmesine konu olabilir.
Burada her aile anlaşmazlığının boşanma sebebi olmadığını, önemli olanın müdahalenin niteliği ve eşin bu müdahaleler karşısındaki davranışı olduğunu belirtmeliyiz.
4. Yargıtay Psikolojik Şiddet Nedeniyle Boşanma Davalarında Nasıl Karar Veriyor?
Yukarıda açıkladığımız davranışların hukuki sonuçlarını daha iyi anlayabilmek için Yargıtay kararlarına bakmak yararlı olacaktır.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 13.06.2023 Tarih, 2022/6892 E., 2023/3134 K.
Bu karara konu boşanma uyuşmazlığında, eşlerden birinin diğerine yönelik sistematik baskısı, fiziksel görünüşüyle alay etmesi, sosyal yaşantısını kısıtlaması, tehditleri ve ekonomik baskıları değerlendirilmiştir.
Dosyada ayrıca eşin telefonuna bilgisi dışında program yüklenerek görüşmelerinin kaydedilmesi ve bu kayıtlarla tehdit edilmesi iddiaları da bulunmaktadır.
İlk derece mahkemesi, gerçekleştiğini kabul ettiği bu davranışları psikolojik ve ekonomik şiddet kapsamında değerlendirerek kusur belirlemesi yapmıştır.
Karar, psikolojik şiddetin yalnızca hakaret veya küfürden ibaret olmadığını göstermesi bakımından önemlidir.
Buradan çıkarılacak sonuç şudur: Eşin özel hayatına müdahale edilmesi, hareketlerinin sürekli denetlenmesi, sosyal ilişkilerinin kısıtlanması ve aşağılanması birlikte değerlendirildiğinde, evlilik birliğinin temelinden sarsılmasına neden olan kusurlu davranışlar oluşturabilir.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 04.04.2024 Tarih, 2023/5736 E., 2024/2416 K.
Bu dosyada ise eşin ailesiyle görüştürülmemesi, kişisel ve ekonomik özgürlüğünün kısıtlanması, aile ilişkilerinin engellenmesi ve fiziksel şiddet iddiaları üzerinde durulmuştur.
İlk derece mahkemesi, tanık anlatımları ve diğer deliller doğrultusunda eşin aile ilişkilerinin kısıtlanmasını duygusal şiddet kapsamında değerlendirmiştir.
Bu karar özellikle bir hususu ortaya koymaktadır: Eşinizin ailesiyle görüşmenizi engellemek veya sizi sosyal çevrenizden uzaklaştırmak, yalnızca aile içi bir anlaşmazlık olarak görülmeyebilir.
Somut olayda bu davranışlar, diğer kusurlu eylemlerle birlikte boşanma değerlendirmesine esas alınabilir.
Yargıtay kararlarından genel olarak ne anlamalıyız?
Yargıtay’ın psikolojik şiddete ilişkin değerlendirmelerinden çıkan temel sonuç, eşlerin birbirlerine karşı gerçekleştirdikleri davranışların tek başına isimlendirilmesinin yeterli olmadığıdır.
Önemli olan, hangi davranışın gerçekleştiğinin ispatlanması, davranışın hukuki niteliğinin belirlenmesi ve evlilik birliğine etkisinin ortaya konulmasıdır.
Aynı söz veya davranış, farklı olaylarda farklı hukuki sonuçlar doğurabilir.
Bu nedenle bir Yargıtay kararında boşanma sebebi olarak değerlendirilen olayın, başka bir davada mutlaka aynı sonucu doğuracağını söylemek doğru olmaz.
5. Psikolojik Şiddet Nedeniyle Boşanma Davasında Kusur Nasıl Belirlenir?
Boşanma davalarında en çok karşılaşılan sorulardan biri şudur:
“Eşim bana psikolojik şiddet uyguladı. Bu durumda boşanmada tamamen kusurlu sayılır mı?”
Bunun cevabı, yalnızca psikolojik şiddet iddiasına bakılarak verilemez.
Mahkeme, tarafların usulüne uygun biçimde ileri sürdükleri ve ispatlanan davranışlarını birlikte değerlendirir.
Örneğin eşlerden biri diğerine sürekli hakaret ederken diğer eşin de ağır tehditlerde bulunduğu ispatlanmış olabilir.
Böyle bir durumda iki tarafın da kusurlu davranışlarının bulunması mümkündür.
Ancak taraflardan birinin diğerine yalnızca tepki göstermiş olması, bütün davranışlarının eşit ağırlıkta kabul edilmesini gerektirmez. Davranışların niteliği, ağırlığı ve gerçekleşme koşulları değerlendirilmelidir.
Önemli bir ayrım: Boşanmanın gerçekleşmesi ile boşanmada kimin daha kusurlu olduğunun belirlenmesi aynı mesele değildir.
Kusur değerlendirmesi, boşanma koşullarının yanında özellikle maddi ve manevi tazminat taleplerinde önem taşır.
6. Psikolojik Şiddet Nasıl İspatlanır?
Psikolojik şiddet nedeniyle açılan boşanma davalarında üzerinde önemle durulması gereken konulardan biri ispattır.
Çünkü fiziksel şiddetin aksine psikolojik şiddet çoğu zaman dışarıdan kolaylıkla görülebilen izler bırakmaz.
Ancak bu durum, psikolojik şiddetin ispatlanamayacağı anlamına gelmez.
A. Tanık beyanlarıyla ispat
Boşanma davalarında psikolojik şiddetin ispatında tanık beyanları önemli bir yer tutmaktadır.
Örneğin eşinizin sizi herkesin içinde aşağıladığını veya size hakaret ettiğini gören kişiler, bu davranışlar hakkında tanıklık yapabilir.
Burada özellikle iki hususu vurgulamak isterim.
Birincisi: Tanığın taraflardan birinin annesi, babası, kardeşi veya başka bir yakını olması, tanıklığının kendiliğinden geçersiz olduğu anlamına gelmez.
İkincisi: Tanığın yalnızca “Eşler arasında sürekli kavga vardı” veya “Davalı eşine kötü davranıyordu” demesi her zaman yeterli olmayabilir.
Çünkü mahkemenin somut davranışı tespit edebilmesi gerekir.
Örneğin “Davalı, davacıya hakaret ediyordu” şeklindeki genel bir ifade yerine, tanığın hangi sözlerin söylendiğini, bunları nerede ve ne zaman duyduğunu açıklaması delilin değerlendirilmesi bakımından çok daha önemlidir.
B. WhatsApp mesajları ve sosyal medya yazışmaları
Psikolojik şiddet yalnızca yüz yüze gerçekleşmez.
Eşlerin birbirlerine WhatsApp, SMS, sosyal medya veya başka iletişim araçları üzerinden gönderdikleri hakaret, tehdit ve aşağılayıcı ifadeler de uyuşmazlık açısından önem taşıyabilir.
Ancak burada dikkat edilmesi gereken kritik nokta, delilin hukuka uygun şekilde elde edilmiş olmasıdır.
Örneğin kişinin kendi telefonuna gelen mesajların sunulması ile eşinin telefonuna gizlice girilerek özel yazışmalarının elde edilmesi aynı hukuki nitelikte değildir.
Bir delilin gerçek olması, mutlaka hukuka uygun olduğu anlamına gelmez.
Bu nedenle özel hayatın gizliliğini ihlal edebilecek yöntemlerle delil toplamak yerine hukuka uygun ispat araçlarına başvurulmalıdır.
C. Ses kayıtları ve görüntüler
Ses ve görüntü kayıtları da bazı uyuşmazlıklarda gündeme gelebilir.
Ancak bu tür kayıtların delil olarak kullanılıp kullanılamayacağı, nasıl ve hangi koşullarda elde edildiklerine bağlıdır.
Özellikle gizli ses kaydı alınması veya eşin özel iletişiminin izlenmesi hukuki ve cezai sonuçlar doğurabileceğinden, her kaydın boşanma davasında kullanılabileceği düşünülmemelidir.
D. Sağlık kayıtları, başvurular ve diğer belgeler
Psikolojik şiddet iddiasının desteklenmesinde, somut olayla ilgili sağlık kayıtları, hukuka uygun şekilde elde edilmiş belgeler, şikâyet kayıtları ve koruma tedbiri süreçlerine ilişkin evrak da önem taşıyabilir.
Ancak bir kişiye psikolojik şiddet uygulandığının kabulü için mutlaka psikiyatrik tanı konulmuş olması gerektiği düşünülmemelidir.
Önemli olan ileri sürülen somut olayların hukuka uygun delillerle ispatlanabilmesidir.
E. Dava dilekçesinde belirtilmeyen psikolojik şiddet olayları dikkate alınır mı?
Bu konu uygulamada son derece önemlidir.
Hukuk Muhakemeleri Kanunu‘nun 25. maddesinde düzenlenen taraflarca getirilme ilkesi gereğince, hâkim kural olarak tarafların ileri sürmediği vakıaları kendiliğinden hükme esas alamaz.
Örneğin dava dilekçesinde yalnızca ekonomik şiddet vakıalarına dayanılmış, buna karşılık tanıkların dinlenmesi sırasında ilk kez hakaret iddiaları ortaya çıkmış olabilir.
Böyle bir durumda hakaret vakıalarının hangi aşamada ileri sürüldüğü ve usulüne uygun olarak davaya dâhil edilip edilmediği önemlidir.
Bu nedenle boşanma davası açılırken yaşanan psikolojik şiddet olaylarının mümkün olduğunca somut, anlaşılır ve kronolojik şekilde açıklanması gerekir.
7. Psikolojik Şiddet Nedeniyle Boşanmada Maddi ve Manevi Tazminat İstenebilir mi?
Evet. Gerekli yasal koşullar oluşmuşsa psikolojik şiddet nedeniyle boşanma davasında maddi ve manevi tazminat talep edilebilir.
Ancak boşanmaya karar verilmesi, kendiliğinden tazminata da hükmedileceği anlamına gelmez.
Türk Medeni Kanunu‘nun 174. maddesi bu konuda iki farklı tazminat türü düzenlemiştir.
Maddi tazminat
Boşanma nedeniyle mevcut veya beklenen menfaatleri zedelenen, kusursuz ya da diğer eşe göre daha az kusurlu olan taraf, şartları oluşmuşsa maddi tazminat isteyebilir.
Örneğin psikolojik şiddet içeren davranışlar nedeniyle evlilik birliği temelinden sarsılmış ve boşanma gerçekleşmişse, diğer yasal koşulların da bulunması hâlinde maddi tazminat gündeme gelebilir.
Manevi tazminat
Psikolojik şiddet açısından özellikle üzerinde durulması gereken tazminat türü manevi tazminattır.
TMK m. 174/2 uyarınca, boşanmaya sebep olan olaylar yüzünden kişilik hakkı saldırıya uğrayan taraf, kusurlu diğer taraftan uygun miktarda manevi tazminat isteyebilir.
Örneğin sürekli aşağılanma, ağır hakaretler, tehditler veya onur kırıcı davranışlar kişilik haklarına saldırı oluşturabilir.
Ancak manevi tazminatın miktarı için önceden belirlenmiş sabit bir tarife bulunmamaktadır.
Mahkeme; somut olayın niteliğini, kişilik hakkına saldırının ağırlığını, tarafların kusur durumlarını, sosyal ve ekonomik koşullarını ve hakkaniyeti değerlendirir.
8. Psikolojik Şiddet Nedeniyle Boşanmada Nafaka Talep Edilebilir mi?
Psikolojik şiddet nedeniyle boşanma davası açan eş, şartları oluşmuşsa nafaka da talep edebilir.
Burada tedbir nafakası ile yoksulluk nafakasını birbirinden ayırmak gerekir.
Tedbir nafakası, boşanma davası devam ederken eşlerin geçiminin sağlanması ve gerekli geçici önlemlerin alınması kapsamında gündeme gelebilir.
Tedbir nafakası ile ilgili olarak daha detaylı bilgi için Tedbir Nafakası Nedir? Şartları Nelerdir?başlıklı yazımızı inceleyebilirsiniz.
Yoksulluk nafakası ise TMK m. 175 kapsamında, boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek eşin diğer yasal koşulları sağlaması hâlinde söz konusu olur.
Psikolojik şiddet uygulayan eşin kusurlu olması, tek başına diğer eş lehine otomatik olarak nafakaya hükmedilmesini sağlamaz.
Tarafların ekonomik koşulları, nafaka türü ve kanuni şartlar ayrıca değerlendirilir.
9. Psikolojik Şiddet Çocukların Velayetini Etkiler mi?
Evlilikte yaşanan psikolojik şiddet yalnızca eşleri değil, çocukları da etkileyebilir.
Özellikle çocukların sürekli hakaret, tehdit ve aşağılanmaya tanık olmaları veya doğrudan psikolojik şiddete maruz kalmaları, çocukların duygusal gelişimleri bakımından önem taşımaktadır.
Ancak velayet kararının temel ölçütü, ebeveynlerden birini boşanmadaki kusuru nedeniyle cezalandırmak değildir.
Velayet konusunda belirleyici ilke çocuğun üstün yararıdır.
Mahkeme; çocuğun bakım ihtiyaçlarını, güvenliğini, gelişimini, ebeveynlerle ilişkisini ve somut olayın diğer koşullarını değerlendirir.
Bu nedenle psikolojik şiddet uyguladığı ispatlanan ebeveynin davranışları velayet değerlendirmesinde önem taşıyabilir. Ancak velayetin hangi ebeveyne bırakılacağı konusunda yalnızca boşanmadaki kusur oranına bakılarak karar verilmez.
10. Psikolojik Şiddet Nedeniyle Uzaklaştırma veya Koruma Kararı Alınabilir mi?
Psikolojik şiddete maruz kalan bir kişinin hukuki korunma talep edebilmesi için boşanma davası açmış olması şart değildir.
6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun, yalnızca fiziksel şiddet olaylarında uygulanmaz.
Kanun kapsamında psikolojik şiddet, tehdit ve baskı içeren davranışlar da değerlendirilebilir.
Somut olayın koşullarına göre şiddet uygulayan kişinin tehdit, hakaret ve aşağılayıcı söz veya davranışlarda bulunmamasına, korunan kişiye yaklaşmamasına veya ortak konuttan uzaklaştırılmasına yönelik tedbirler gündeme gelebilir.
Önemle belirtmek gerekir ki 6284 sayılı Kanun kapsamında koruyucu tedbir alınması ile boşanma davasında kusurun ispatlanması birbirinden farklı hukuki süreçlerdir.
Koruma tedbirleri bakımından kanunda öngörülen usul ve ispat kuralları ayrıca uygulanır.
Dolayısıyla korunma ihtiyacı bulunan bir kişinin, boşanma davasının sonuçlanmasını beklemesi gerekmez.
11. Psikolojik Şiddet Nedeniyle Boşanma Davası Açarken Nelere Dikkat Edilmelidir?
Psikolojik şiddet nedeniyle boşanma davası açılması düşünülüyorsa, yaşanan olayların doğru biçimde ortaya konulması büyük önem taşır.
Örneğin yalnızca “Eşim bana sürekli psikolojik şiddet uyguladı” şeklinde bir açıklama yapılması yerine, bu davranışların neler olduğu somut şekilde belirtilmelidir.
Şu soruların cevapları önemlidir:
– Eşiniz size hangi sözlerle hakaret etti veya sizi nasıl aşağıladı?
– Bu davranışlar hangi dönemlerde ve ne sıklıkla gerçekleşti?
– Olaylara kimler tanık oldu?
– Tehdit veya hakaret içeren yazışmalar bulunuyor mu?
– Ailenizle görüşmeniz nasıl engellendi?
– Yaşanan olaylar ortak hayatı nasıl etkiledi?
Bununla birlikte, olayların dava tarihinden önce mi sonra mı gerçekleştiği, daha önce affedilme veya hoşgörü ile karşılanma iddiasına konu olup olamayacağı ve delillerin hukuka uygunluğu da önem taşıyabilir.
Bu hususlar, davanın başından itibaren doğru değerlendirilmelidir.
12. Psikolojik Şiddet Nedeniyle Boşanma Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Eşim beni dövmüyor ama sürekli hakaret ediyor. Boşanabilir miyim?
Evet. Fiziksel şiddet bulunmasa bile sürekli hakaret, aşağılama ve küçük düşürme gibi davranışlar, şartları oluştuğunda evlilik birliğinin temelinden sarsılması nedeniyle boşanmaya esas alınabilir.
Psikolojik şiddet nedeniyle boşanmak için doktor raporu gerekir mi?
Hayır. Psikolojik şiddetin ispatı için her durumda doktor raporu bulunması zorunlu değildir. Tanık beyanları, hukuka uygun mesajlar ve diğer deliller değerlendirmeye alınabilir.
Eşim beni ailemle görüştürmüyor. Bu boşanma sebebi olabilir mi?
Evet. Eşin ailesiyle veya yakınlarıyla görüşmesinin haklı bir neden olmaksızın engellenmesi, sosyal yaşamının kısıtlanması ve baskı altında tutulması boşanma bakımından kusurlu davranış oluşturabilir.
Eşim sürekli “Seni sevmiyorum, senden soğudum” diyor. Bu nedenle boşanma davası açabilir miyim?
Bu tür sözler, yaşanan diğer olaylarla ve evlilik birliğine etkileriyle birlikte değerlendirildiğinde boşanma uyuşmazlığı açısından önem taşıyabilir. Ancak her sevgisizlik ifadesinin otomatik olarak psikolojik şiddet sayılması doğru değildir.
Psikolojik şiddet uygulayan eş tamamen kusurlu mudur?
Her zaman değil. Kusur belirlemesinde tarafların ispatlanmış davranışlarının bütünü değerlendirilir. Psikolojik şiddetin varlığı önemli olmakla birlikte diğer eşin davranışları da kusur değerlendirmesine konu olabilir.
Psikolojik şiddete çocuklar da tanık olmuşsa velayet etkilenir mi?
Etkilenebilir. Ancak velayet bakımından temel ilke çocuğun üstün yararıdır. Çocuğun güvenliği, gelişimi ve ihtiyaçları göz önünde bulundurulur.
Psikolojik şiddet nedeniyle ne kadar manevi tazminat alınabilir?
Kanunda önceden belirlenmiş sabit bir tutar yoktur. Manevi tazminatın miktarı somut olayın ağırlığına, kişilik hakkına saldırının niteliğine, tarafların koşullarına ve hakkaniyete göre belirlenir.
Psikolojik şiddet nedeniyle boşanma davası açmadan uzaklaştırma kararı alınabilir mi?
Evet. 6284 sayılı Kanun kapsamında gerekli koşulların bulunması hâlinde boşanma davası açılmadan da koruyucu veya önleyici tedbir talep edilebilir.
13. Sonuç: Evlilikte Fiziksel Şiddetin Olmaması, Şiddetin Hiç Olmadığı Anlamına Gelmez
Evlilik birliği yalnızca aynı evde yaşamak, ekonomik ihtiyaçları karşılamak veya ortak çocukların bakımını üstlenmekten ibaret değildir.
Evlilik, eşlerin birbirlerinin insan onuruna, kişilik haklarına ve özgürlüklerine saygı göstermesini de gerektirir.
Bu nedenle sürekli hakaret edilen, aşağılanan, başkalarıyla kıyaslanan, ailesiyle görüşmesi engellenen, tehdit edilen veya sistematik baskı altında tutulan bir kişinin yaşadıklarının yalnızca sıradan aile tartışmaları olarak değerlendirilmesi doğru değildir.
Türk Medeni Kanunu’nun 166. maddesi ve Yargıtay uygulaması çerçevesinde, bu davranışlar somut olayın koşullarına göre evlilik birliğinin temelinden sarsılmasına neden olabilir.
Burada özellikle bilinmesi gereken nokta şudur: Boşanma davasında yalnızca ne yaşandığı değil, yaşanan olayların mahkemeye nasıl anlatıldığı, hangi vakıalara dayanıldığı ve bunların nasıl ispatlandığı da önemlidir.
Psikolojik şiddet nedeniyle açılacak bir boşanma davasında, davranışların doğru hukuki nitelendirilmesi, kusur durumunun belirlenmesi, uygun delillerin sunulması ve boşanmanın mali sonuçlarının değerlendirilmesi birlikte ele alınmalıdır.
Unutmayınız ki evlilik, eşlerden birinin diğerine katlanmak zorunda olduğu sınırsız bir tahakküm ilişkisi değildir.
Avukat Ali DENİZ
Aile Hukuku – Boşanma, Velayet ve Nafaka
Gaziantep
www.alideniz.av.tr
Hukuki Dayanaklar ve Kaynaklar
1. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, m. 166, 169, 174, 175, 182 ve 185.
2. 6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun, m. 1, 2, 4 ve 5.
3. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, m. 25, 119, 194 ve 189.
4. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 13.06.2023, 2022/6892 E., 2023/3134 K.
5. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 04.04.2024, 2023/5736 E., 2024/2416 K.
Bu makale genel hukuki bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Somut bir uyuşmazlığın hukuki sonuçları, olayın özellikleri ve dosyadaki delillere göre değişebilir.